ANNE-BABALARIN ZİHİNSEL ÖZÜRLÜ BİREYLERDE GÖRÜLEN PROBLEM DAVRANIŞLARLA BAŞETME YÖNTEMLERİ


Özürlü ya da normal gelişim gösteren çocuğa sahip olan anne babalar çocuklarına bir şey öğretirken ya da davranışlarını kontrol ederken sorunlar yaşarlar ve bu konuda yardıma gereksinim duyarlar. Bu sorunlarla baş etme yolları öğretilirse çocuklarının eğitiminde ortaya çıkabilecek sorunları önleme ve ortaya çıktığında da çözme becerilerine sahip olabilirler. Bu nedenle çocuğun eğitiminin yanı sıra anne-babanın da desteğe ihtiyacı vardır. Bu destek ilgili kurum ve uzman kişilerden talep edilebilir. Zihinsel özürlü çocuklarda sık görülebilen problemli davranışlarla baş etmek için ilk olarak davranışın açık net bir şekilde herkesin anlayacağı dilde ifade edilmesi gerekir. Böylece zihinsel özürlü çocukların öğretmenlerinden ve uzmanlardan uygun yardımlar alabilirsiniz. Aşağıdaki sorulardan bir ya da birden fazlasına “evet” cevabını veriyorsanız çocuğunuzun davranışı problemli bir davranıştır. Sorular;
• Çocuğunuz bu davranışı yaparak kendisine ve başkalarına zarar veriyor mu?
• Çocuğunuzun bu davranışı çok sık şiddetli ya da uzun sürüyor mu?
• Çocuğunuz bu davranışı yaptığında çevresindeki kişilerin garipsemelerine ondan uzaklaşmalarına ya da etkileşime girmemelerine neden oluyor mu?
• Çocuğunuzun bu davranışı yapması onun kardeşinin ya da arkadaşlarının öğrenmesini olumsuz şekilde etkiliyor mu? Çocuğun bir davranışı yaptıktan hemen sonra hoşuna giden durumlarla karşılaşması davranışı artırırken hoşuna gitmeyen durumlarla karşılaşması da davranışı azaltır. Çocuğunuzun bir davranışını artırmak ya da azaltmak için gösterdiğiniz tepkilerin farkına varmanız son derece önemlidir. Bu olayların farkına vararak çocuğunuzun davranışlarını değiştirebilirsiniz. Görüldüğü gibi davranışlar belli amaçlarla yapılır ve çocukların davranışları davranışın sonucunda verilen tepkiler ve elde ettiklerine göre azalır ya da artar. Her davranış bir amaç için yapılır ve sonucunda bir şey elde edilir. Eğer biz çocuğun yaptığı davranış sonucunda neyi elde ettiğini anlarsak o davranışı değiştirebiliriz. Genel olarak davranışlar dört farklı amaca hizmet edebilir.
1. İlgi isteme ve dikkat çekme isteği .
2. Kaçma/kaçınma .
3. İstediği bir etkinliği nesneyi elde etme .
4. Duyumsal davranışlar . Çocuğunuzun ortama ortamda bulunan kişilere yapılan etkinliğe göre yapmasını istediğiniz davranış/davranışları o ortama girmeden önce çocuğunuza ifade edin . Bunu yaparken;
• Çocuğunuzun sizi dinlediğinden emin olun (Gözlerinin içine bakın sessiz beklemesini sağlayın örneğin “şimdi bana bak sessizce beni dinle markette neler yapman gerektiğini söyleyeceğim”)
• Yapmasını istediğiniz davranışın/davranışların neler olduğunu açıkça ve olumlu ifadeler kullanarak söyleyin. (Örneğin “Ellerin yanda yürü benim yanımda yürü sessizce yürü” gibi)
• Kararlı bir ses tonu kullanarak ne yapması gerektiğini ifade edin.
• Bu davranışı yaptığında ne kazanabileceğini açıklayın. (Örneğin “Eğer ellerin yanda yürürsen benim yanımda yürürsen sessizce yürürsen. . . . . . . . 'yı kazanabilirsin”) Çocuğunuz uygun davranışı gerçekleştirdiğinde hemen
• Yaptığı davranışın ne olduğunu açıkça ifade ederek
• Gözlerine bakarak Coşkulu ve abartılı bir ses tonu ile konuşarak önceden belirlediğiniz sevdiği şeyle (oyuncak etkinlik yiyecek övgü dolu sözcükler dokunma) ödüllendirin. Çocuğunuz kendisine ve çevresine zarar verdiğinde gözlerine bakmadan ve konuşmadan yaptığı davranışı durdurun. Eğer istediği şeyi kendi çabasıyla elde etmişse hiçbir şey söylemeden ve bakmadan elinden alınız. Çocuğunuzun kaçınmak için gösterdiği davranışa son verdiği ya da azalttığı bir anda (ağlamayı masaya vurmayı bıraktığında ya da şiddetini azalttığında) yapmasını istediğiniz işi tekrar ifade edin ve istediğiniz işin en azından bir kısmını tamamlamasını sağlayın ve ödüllendirin. Uygun davrandığı anda onu ödüllendirin ve uygun davranış gösterirken farklı bir etkinliğe yönlendirin.
10- ÇOCUĞA BECERİ KAZANDIRMADA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN NOKTALAR
Her beceri yapılırken belli bir sırada birbirini izleyen basamaklarla yapılır. Çocuğunuz o beceri içindeki bazı basamakları sizin çok küçük yardımınızla yapabilirken bazı basamaklarda daha fazla yardıma gereksinim duyabilir. Bunu düşünerek çocuğunuza sadece gereken yerde gereken şekilde yardım edebilir ve onu beceriyi yardımsız olarak yapabilir hale getirebilirsiniz. Çocuğunuzla neyi çalışırsanız çalışın hangi etkinliği yaparsanız yapın unutmamanız gerekenler şunlardır:
• Çocuğunuza bir beceriyi öğretirken neden o beceriyi öğrenmesi gerektiğini açıklamaya çalışın.
• Öğreteceğiniz beceriyi basamaklara ayırın.
• Çocuğunuzla çalışırken annesi babası olduğunuzu unutmadan iletişim kurun.
• Onu yaptığı her basamakta sözel olarak başını okşayarak ödüllendirin. Örneğin “oğlum/kızım aferin kıyafetlerini çok güzel katlamışsın” gibi.
• Çocuğunuzun öğretmeni olmadığınızı sadece öğrenmelerine destek olduğunuzu unutmayın. Onunla çalışırken her zaman güler yüzlü olun doğal ortamda o beceriye yönelik çalışın. Örneğin giyinme becerisi konusunda çalışmak için; sabah giyinirken akşam yatmaya hazırlanırken ya da gezmeye giderken yapılan giyinme- soyunma zamanlarını değerlendirebilirsiniz.
• Çocuğunuzun gelişim düzeyini dikkate alarak yapabileceği beceriler konusunda üst düzeyde başarı bekleyin.
• Bir kez yapılan bir çalışma sonucu çocuğunuzun bir beceriyi hemen öğrenmesini beklemeyin. Beceriyi değişik zamanlarda tekrar tekrar çalışın ve her çalışmada yardımlarınızı azaltın. Böylece bir süre sonra sizin yardımınıza gerek olmadan kendisi yapar hale gelecektir.